Κληρονομικός Καρκίνος Προστάτη: Πότε Χρειάζεται Γενετικός Έλεγχος για BRCA1 και BRCA2;

Ο κληρονομικός καρκίνος προστάτη συνδέεται με παθογόνες γενετικές παραλλαγές που μεταβιβάζονται στην οικογένεια και αυξάνουν την προδιάθεση για νόσο. Η συσχέτιση είναι ιδιαίτερα ισχυρή για το BRCA2. Άλλα σχετικά γονίδια είναι τα BRCA1, HOXB13, ATM, CHEK2 και γονίδια του συνδρόμου Lynch. Η ανάγκη ελέγχου κρίνεται από τα χαρακτηριστικά του καρκίνου, το οικογενειακό ιστορικό και τυχόν γνωστή οικογενειακή παραλλαγή.

Ένα τεκμηριωμένο γενετικό εύρημα μπορεί να αλλάξει την ηλικία έναρξης προληπτικού ελέγχου, να επηρεάσει θεραπευτικές επιλογές και να οδηγήσει σε στοχευμένο έλεγχο συγγενών.

Τι σημαίνει κληρονομικός καρκίνος προστάτη;

Οι περισσότεροι καρκίνοι του προστάτη δεν συνδέονται με αναγνωρισμένη κληρονομούμενη παραλλαγή υψηλού κινδύνου. Οικογενειακή συσσώρευση μπορεί να υπάρχει και χωρίς να βρεθεί συγκεκριμένο γονίδιο, λόγω πολλών γενετικών και άλλων παραγόντων.

Η κληρονομική προδιάθεση αφορά παραλλαγή της βλαστικής σειράς, που μπορεί να μεταβιβαστεί στους απογόνους. Σε ορισμένες μελέτες μεταστατικής νόσου εντοπίστηκαν σχετικές παθογόνες παραλλαγές περίπου στο 10 έως 12%. Το ποσοστό διαφέρει ανάλογα με τον πληθυσμό και τα γονίδια που εξετάζονται.

Πόσο αυξάνει τον κίνδυνο το οικογενειακό ιστορικό;

Ο κίνδυνος αυξάνεται όταν ένας συγγενής πρώτου βαθμού, πατέρας ή αδελφός, έχει διαγνωστεί με καρκίνο του προστάτη. Αυξάνεται ακόμη περισσότερο όταν οι προσβεβλημένοι συγγενείς είναι περισσότεροι ή όταν η διάγνωση έγινε σε νεαρή ηλικία, κάτω από τα 60 έτη.

Σημασία δεν έχει μόνο ο καρκίνος του προστάτη στην οικογένεια. Καρκίνος μαστού, ιδιαίτερα σε νεαρή ηλικία ή σε άνδρα, καρκίνος ωοθηκών, παγκρέατος, παχέος εντέρου ή ενδομητρίου σε συγγενείς μπορεί να υποδηλώνει γονίδιο που επηρεάζει και τον προστάτη. Γι’ αυτό ο ουρολόγος ρωτά για το ιστορικό ολόκληρης της οικογένειας, από τη μεριά τόσο του πατέρα όσο και της μητέρας.

Ποια γονίδια σχετίζονται με τον καρκίνο του προστάτη;

Η ισχύς της συσχέτισης και το μέγεθος κινδύνου δεν είναι ίδια για όλα τα γονίδια. Στα συχνότερα εξεταζόμενα περιλαμβάνονται:

• BRCA2: συνδέεται με σημαντικά αυξημένο κίνδυνο και συχνότερα με επιθετικότερα χαρακτηριστικά νόσου.
• BRCA1: συνδέεται επίσης με αυξημένο κίνδυνο, αλλά η σχέση είναι ασθενέστερη από αυτή του BRCA2.
• HOXB13: η παραλλαγή G84E συνδέεται κυρίως με καρκίνο του προστάτη σε νεότερους άνδρες και με οικογενειακή συσσώρευση.
• Γονίδια του συνδρόμου Lynch (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2): το σύνδρομο είναι γνωστό κυρίως για τον καρκίνο του παχέος εντέρου και του ενδομητρίου, αλλά αυξάνει και τον κίνδυνο καρκίνου του προστάτη, ιδιαίτερα για το MSH2.
• ATM και CHEK2: γονίδια επιδιόρθωσης του DNA που σχετίζονται με μέτρια αύξηση του κινδύνου. Τα δεδομένα για το ακριβές μέγεθος του κινδύνου εξακολουθούν να εξελίσσονται.
• PALB2 και άλλα γονίδια επιδιόρθωσης DNA: περιλαμβάνονται σε πάνελ όταν υπάρχει σχετική ένδειξη, με διαφορετικό επίπεδο τεκμηρίωσης για καθένα.

Οι παθογόνες παραλλαγές BRCA αφορούν και άνδρες και γυναίκες. Οι κίνδυνοι για προστάτη, πάγκρεας και ανδρικό μαστό διαφέρουν ανά γονίδιο. Ένας φορέας μπορεί να μεταβιβάσει την παραλλαγή σε κάθε παιδί με πιθανότητα 50%, ανεξάρτητα από το φύλο.

Ποιος πρέπει να κάνει γενετικό έλεγχο σύμφωνα με τις οδηγίες;

Οι ενδείξεις εξαρτώνται από το σύστημα οδηγιών, το είδος ελέγχου και την κλινική περίπτωση. Ο έλεγχος κληρονομικής προδιάθεσης συζητείται ιδιαίτερα στις παρακάτω ομάδες:

• Άνδρες με μεταστατικό καρκίνο του προστάτη
• Άνδρες με εντοπισμένο καρκίνο υψηλού ή πολύ υψηλού κινδύνου
• Άνδρες με καρκίνο που έχει χαρακτηριστικά όπως ενδοπορικό ή cribriform μοτίβο, σε ορισμένες εκδοχές των οδηγιών
• Άνδρες με καρκίνο του προστάτη και ισχυρό οικογενειακό ιστορικό καρκίνου προστάτη, μαστού, ωοθηκών, παγκρέατος ή καρκίνων του φάσματος Lynch
• άνδρες με διάγνωση σε νεαρή ηλικία, ιδίως μαζί με οικογενειακό ιστορικό ή άλλα κριτήρια
• Άνδρες, με ή χωρίς καρκίνο, όταν σε συγγενή έχει ήδη εντοπιστεί παθογόνος παραλλαγή

Στη μεταστατική νόσο μπορεί επίσης να αναλυθεί το γενετικό υλικό του όγκου, από ιστό ή κυκλοφορούν καρκινικό DNA. Αυτός ο σωματικός έλεγχος διαφέρει από τον έλεγχο κληρονομικής προδιάθεσης. Ένα εύρημα στον όγκο δεν αποδεικνύει ότι κληρονομείται· μπορεί να χρειάζεται χωριστή επιβεβαίωση.

Τι είναι η γενετική συμβουλευτική και γιατί έχει σημασία;

Η γενετική συμβουλευτική είναι η συζήτηση με εξειδικευμένο γιατρό ή γενετικό σύμβουλο πριν και μετά τον έλεγχο. Περιλαμβάνει την καταγραφή του οικογενειακού δέντρου, την επιλογή του κατάλληλου πάνελ γονιδίων και την εξήγηση των πιθανών αποτελεσμάτων.

Μια παραλλαγή αβέβαιης σημασίας (VUS) δεν έχει αρκετά δεδομένα για να χαρακτηριστεί παθογόνος ή καλοήθης. Δεν χρησιμοποιείται μόνη της για αποφάσεις θεραπείας ή ελέγχου συγγενών. Μπορεί να επαναταξινομηθεί και χρειάζεται παρακολούθηση της ερμηνείας από την αρμόδια ομάδα.

Αν βρεθεί παθογόνος ή πιθανώς παθογόνος παραλλαγή, οι κατάλληλοι συγγενείς μπορούν να ελεγχθούν στοχευμένα μετά από γενετεική συμβουλευτική. Ένα αρνητικό αποτέλεσμα χωρίς γνωστή οικογενειακή παραλλαγή δεν αναιρεί αυτομάτως τον κίνδυνο από το ιστορικό.

Πότε πρέπει να ξεκινά ο έλεγχος PSA σε άνδρες με αυξημένο γενετικό κίνδυνο;

Για άνδρες που επιλέγουν έγκαιρη ανίχνευση μετά από ενημέρωση, οι Ευρωπαϊκές Κατευθυντήριες Οδηγίες EAU προτείνουν εξέταση για PSA περίπου από τα 50 έτη στον συνήθη κίνδυνο. Η γενική υγεία και το προσδόκιμο ζωής συνεκτιμώνται. Σε αυξημένο κίνδυνο η συζήτηση ξεκινά νωρίτερα:

• Άνδρες με συγγενή πρώτου βαθμού με καρκίνο του προστάτη: συζήτηση από περίπου τα 45 έτη
• Φορείς παθογόνου παραλλαγής BRCA2: έναρξη από περίπου τα 40 έτη, σύμφωνα με την EAU

Για άλλα γονίδια οι συστάσεις και τα διαστήματα ελέγχου διαφέρουν. Η ηλικία έναρξης προληπτικού ελέγχου τοποθετείται μεταξύ 40 και 45 ετών, σύμφωνα με τα εξατομικευμένα χαρακτηριστικά. Η μαγνητική προστάτη και η βιοψία επιλέγονται με βάση το PSA, το ιστορικό και τα υπόλοιπα ευρήματα, όχι μόνο τη φορεία.

Πώς επηρεάζει η γενετική προδιάθεση τη θεραπεία;

Σε εντοπισμένη νόσο, η φορεία BRCA2 επηρεάζει τη συζήτηση για ενεργό παρακολούθηση και μπορεί να δικαιολογεί αυστηρότερη επιλογή ή εντατικότερο έλεγχο. Το Gleason score και το Grade Group, η έκταση και το υπόλοιπο προφίλ κινδύνου παραμένουν βασικά στοιχεία.

Σε ορισμένες μορφές μεταστατικής νόσου, ευρήματα στα BRCA1, BRCA2 ή άλλα γονίδια μπορούν να καθορίσουν την καταλληλότητα για αναστολείς PARP. Η ανταπόκριση δεν είναι ίδια για όλα τα γονίδια και οι ενδείξεις εξαρτώνται από το φάρμακο, το στάδιο και τις προηγούμενες θεραπείες. Η απόφαση λαμβάνεται από την ουροογκολογική ομάδα.

Ορισμένες μελέτες εξετάζουν επίσης αν οι φορείς ανταποκρίνονται διαφορετικά σε άλλες θεραπείες, όπως η χημειοθεραπεία με πλατίνα. Τα δεδομένα αυτά είναι ακόμη υπό διερεύνηση.

Πότε πρέπει να απευθυνθείτε σε ουρολόγο;

Η συζήτηση με ουρολόγο είναι χρήσιμη αν:

• Ο πατέρας ή ο αδελφός σας διαγνώστηκε με καρκίνο του προστάτη, ιδιαίτερα πριν από τα 60 έτη
• Στην οικογένειά σας υπάρχουν αρκετές περιπτώσεις καρκίνου μαστού, ωοθηκών, παγκρέατος ή παχέος εντέρου
• Κάποιος συγγενής σας έχει θετικό γενετικό έλεγχο για BRCA1, BRCA2 ή σύνδρομο Lynch
• Έχετε διαγνωστεί με καρκίνο του προστάτη υψηλού κινδύνου ή μεταστατικό
• Είστε φορέας γνωστής παραλλαγής και θέλετε να οργανώσετε πρόγραμμα παρακολούθησης

Συχνές ερωτήσεις για τον κληρονομικό καρκίνο του προστάτη

Αν ο πατέρας μου είχε καρκίνο του προστάτη, θα τον εμφανίσω κι εγώ;

Το οικογενειακό ιστορικό αυξάνει τον κίνδυνο, χωρίς να καθιστά τη νόσο βέβαιη. Η εκτίμηση εξαρτάται από τον αριθμό συγγενών, την ηλικία διάγνωσης και τυχόν γενετικά ευρήματα. Συζητήστε πότε πρέπει να ξεκινήσει ο έλεγχος.

Η μητέρα μου είναι φορέας BRCA. Αφορά κι εμένα;

Ναι, αν πρόκειται για παθογόνο ή πιθανώς παθογόνο παραλλαγή. Κάθε παιδί έχει πιθανότητα 50% να την κληρονομήσει. Ο γενετικός σύμβουλος αξιολογεί το συγκεκριμένο αποτέλεσμα και τον κατάλληλο χρόνο ελέγχου.

Πώς γίνεται ο γενετικός έλεγχος;

Ο έλεγχος γίνεται συνήθως με απλή αιμοληψία ή δείγμα σάλιου και ανάλυση πάνελ γονιδίων. Προηγείται και ακολουθεί γενετική συμβουλευτική, ώστε να επιλεγεί το κατάλληλο πάνελ και να ερμηνευτούν σωστά τα αποτελέσματα.

Αν είμαι φορέας BRCA2, χρειάζομαι προληπτική επέμβαση στον προστάτη;

Δεν συστήνεται προληπτική προστατεκτομή μόνο λόγω φορείας BRCA2. Προτείνεται οργανωμένος έλεγχος και αξιολόγηση ευρημάτων σύμφωνα με τον ατομικό κίνδυνο.

Επηρεάζει το αποτέλεσμα και τις κόρες μου;

Ναι. Μια παθογόνος παραλλαγή BRCA1 ή BRCA2 μπορεί να μεταβιβαστεί σε κόρες με πιθανότητα 50% και αυξάνει κυρίως τον κίνδυνο καρκίνου μαστού και ωοθηκών. Η γενετική συμβουλευτική βοηθά στην οργάνωση του ελέγχου για όλη την οικογένεια.

Για εκτίμηση οικογενειακού ιστορικού και οργάνωση του κατάλληλου ελέγχου, μπορείτε να κλείσετε ραντεβού με τον Χειρουργό Ουρολόγο-Ανδρολόγο Δρ. Βασίλειο Γκολεζάκη μέσω της σελίδας «επικοινωνία».